صمد رنجبر اردکانی
مشارکت یک مفهوم قدیمی است که ریشه در افکار عمومی و افکار مذهبی دارد . از مشارکت سخن ها رانده شده و از مدیریت ، اما آنچه امروزه بسیار مهم است و یکی از معیار های توسعه یافتگی و تلقی می شود مدیریت مشارکتی است .
در واقع برای موفقعیت و بهره روی کارکنان در یک سازمان ، مدیران بایدکارکنان را درتصمیم گیری ها دخالت دهند ؛ این یعنی هر مدیر در محیط کوچک کار خود ، باید یک دموکراسی کوچک داشته باشند یک دموکراسی صنعتی .
مدیریت مشارکتی یک نظام کاملا نوین مدیریتی است که انقلاب شگرفی را در دنیای صنعتی ما ایجادکرد و تحولات کیفی عمیقی را نیز موجب شد .
بی گمان مهمترین منبع در راه رسیدن به توسعه ی پایدار ، نیروی انسانی است ؛ چیزی که از ابتدای وجود بشر بود وبار اصلی تمدن را بردوش کشیده ، این بهترین دلیل برای مشارکت دادن این نیرو و در امر مهم مدیریت است ، چرا که همه چیز انسان است و اصل در همه چیز نیروی انسانی است . از همین نقطه نظر دقیق تر که نگاه کنیم ریشه های مدیریت مشارکتی را می توان در تئوری « دموکراسی » ،تئوری «سوسیالیستی» و در تئوری های «نئوکلاسیک » و انسان گرایی مدیریت یافت . در افکار و اذهان مذهبی هم مشارکت به گونه ای تغییر شکل یافته تحت عنوان شورا ظاهر می شود . البته شورا و مشورت مرحله ای پیش از مشارکت است و مشورت تنها شرطی لازم است و نه کافی ،هرگز نه به صورت کامل معنی مشارکت می دهد و نه هر گز می تواند به تنهایی به جای مشارکت بنشیند اگر مشارکت در مرحله ی مشورت بماند ، باید گفت که هیچ قدمی برداشته نشده و مشارکت عقیم مانده است .
در باب مشارکت و معنا سازی بهتر قلم ها بر کاغذ رفته است . «مارکس» این مشارکت را به عنوان یک حربه و مکانیسم قدرتمند به طبقه ی کارگر ، معرفی و هدیه کرد تا قدری در مقابل کارفرمایان وطبقه ی بور ژوا قد علم کنند درقرن بیستم به واسطه ی همین نظریه ی مشارکتی «مارکس» بود که نیمی از جهان دستخوش انقلاباتی می شود که در آن مردم خواهان مشارکت در مدیریت خویشند . اگر منصفانه نگاه کنیم می بینیم هر انقلاب در قرن گذشته ، هر چند کوچک، و امدار این نظریه است . کم کم کارگران و کارمندان به این باوررسیدند که اگر به کارمندان فرصت شرکت در تصمیم گیر ی های مرتبط به محیط کارشان داده شود ، احساس رضایت خواهند کرد و این وجود رضایت موجب افزایش عملکرد و بهره وری خواهد شد .
انسان همواره نیاز به احترام ، برابر ی و اظهار وجود دارد ، اگر چنینی فرصتی به یک نیروی عظیم انسانی داده شود ، این نیرو از نظرات و دستاوردهای خود حمایت می کند و کم کم شکوفا می شود . اضهار نظر موجب تعدد نظر می شود و این بی گمان اخذ یک تصمیم بهتر را نتیجه می دهد .
در دنیای در حال توسعه ی امروز هیچ کس منکر تاثیرات مهم مدیریت مشارکتی ورابطه ای مستقیم و معنادرا آن با بهر وری نمی شود . امروزه مدیریت مشارکتی تحت عنوان «سیستم پیشنهادات» در ژاپن ، «سیستم سارا تف» در رویه و دیگر سیستم ها در دیگر کشور ها در حال اجرا است .
آمار های اعلان شده نشان می دهد که بهر وری نیروی کار در ایران در سال 1369 نسبت به سال 1364 حدود 25 درصد رشد منفی داشته است ، در صورتی که در همین دوره ی زمانی،نیروی کار در هنگ کنگ 40 درصد ، تایلند 37درصد، تایوان 36، درصد ،کره جنوبی 34درصد ، سنگاپور 27درصد ، هندوستان 19درصد، و پاکستان 14 افزایش بهره وری داشته است .
یکی از مهمترین دلایل این قبیل توسعه نیافتگی ها نبود مدیریت مشارکتی است . در تحقیقات و بررسی های دانشجویان و اساتید داخلی این کمبود کاملا نمایان شد .
در تحقیقی که در سال 87-86 در مورد رابطه ی مدیریت مشارکتی با بهره وری در شرکت بهر ه برداری نفت وگاز گچساران انجام دادم ، حداقل 95 درصد کارکنان اعتقاد داشتند که بین مدیریت مشارکتی و بهر وری رابطه ی معنی داری وجود دارد .
این در حالی بود که مدیریت مشارکتی را برای آنان در ابعاد ، تفویض اختیار ، تصمیم گیری مشارکتی ، هدف گزاری گروهی و تغییر و تحول های سازمان تعریف کرده بودم .
در ایران ، مشکلی که وجود دارد این است که مدیریت مشارکتی در آن یا وجود ندارد و یا به آن نگاه ابزاری می شود این در حالتی ست که این نوع از مدیریت نوین ، ابتدا نیاز به یک فرهنگ سازی عمیق دارد تا بتواند مفید واقع شود . در مرحله ی اجر ا نیز این نوع از مشارکت باید استمرار داشته باشد چرا که با توجه به نگرش منفی و بد بینی موجود در جامعه ما در مورد مشارکت ، هر لحظه ممکن است این برنامه توسط عده اي متوقف شود ؛ بنابراین باید ابتدا این بدبینی و نگرش منفی را از میان برد تا هر کس اجازه یا بد به طور صریح و آزادانه در این مدیریت مشارکت کند .
اما مهمترین چیز رسیدن به یک طرح کلی و جمع بندی در ضمینه مدیریت مشارکتی است چیزی که به دست نمی آید مگر با کمک محققان ، اساتید و دانشجویان عزیز و در واقع هیچ تحول وا نقلابی در یک سیستم به وجود نمی آید مگرآنکه قشر نخبه و فرهیخته در آن مشارکت کرده وباعث وبانی آن گردند .